4. kwietnia 2026 roku, w 1060. rocznicę Chrztu Mieszka I w uczelnianej auli zgromadzili się liczni słuchacze – wykładowcy, studenci nauczyciele i uczniowie oraz inni, systematyczni uczestnicy otwartych wykładów o tematyce historyczno-kulturowej, aby wysłuchać wykładu zatytułowanego Od Słowa do słowa autorstwa prof. dra hab. Stanisława Koziary z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Profesor St. Koziara należy do grona najwybitniejszych polskich badaczy Biblii, jej przekładów na język polski i, co oczywiste, znaczenia dla rozwoju naszej rodzimej mowy. Profesor jest autorem książek Pojęcia wartościujące w polskich przekładach Psałterza, Frazeologia biblijna w języku polskim i Tradycyjne biblizmy a nowe polskie przekłady Pisma Świętego (ujęcie filologiczno-normatywne) oraz wielu artykułów, w tym także opublikowanych w wydawanym przez naszą naszej uczelnię w roczniku Studia Pigoniana, m.in. Spiżowe dźwięki Pigoniowej mowy.
Nie dziwi zatem, że w wykładzie uczestniczyli również liczni przyjaciele, naukowi współpracownicy i uczniowie Profesora – z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Uniwersytetu Jana Pawła II w Krakowie i Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Sączu – prof. prof. Renata Przybylska (wieloletnia wykładowczyni w Kolegium Nauczycielskim im. Stanisława Pigonia w Krośnie) Ewa Młynarczyk, Magdalena Puda-Blokesz, ks. prof. Wiesław Przyczyna, Franciszek Leśniak i Maciej Malinowski.
W spotkaniu uczestniczyli również udział – rektor, prof. Zbigniew Barabasz, prorektorzy dr Agnieszka Woźniak i dr Krzysztof Frączek, a także prof. Grzegorz Przebinda, Redaktor Wydawnictwa Pigonianum, dr Wojciech Gruchała (autor wykładu inaugurującego cykl Kanon Polski), prof. Piotr Łopatkiewicz, dyr. Instytutu Gospodarki, Zbigniew Ungeheuer, honorowy konsul Węgier i wiele innych osób, których systematyczne uczestnictwo w wykładach podejmujących problematykę kulturowych uniwersaliów i polskich wartości centralnych podnosi rangę naszych spotkań.
W ramach cyklu Kanon Polski zostały zaplanowane wykłady poświęcone historii i współczesności kultury polskiej oraz jej europejskim korzeniom i powinowactwom. Wykłady, w których autorzy podejmują problematykę najważniejszych dzieł literatury i kultury polskiej, dzieł istotnych dla kształtowania tożsamości narodowej, a także postaci znaczących w naszej historii.
Oczywistym było, iż autor wykładu Od Słowa do słowa. Polszczyzna i jej dziedzictwo biblijne wykroczy szeroko poza ramy kultury polskiej sięgając do najważniejszych wątków kultur judeochrześcijańskiej, greckiej i rzymskiej, w kręgi, z których czerpiąc, rodziły się nasza religia, duchowość i wzory kultury.
Dla tych, którzy nie mogli wysłuchać wykładu, a słuchaczom dla przypomnienia, warto przytoczyć krótkie jego fragmenty. Nawiązując do 1060. rocznicy chrztu Mieszka I i około ośmiu wieków wpływu Biblii na rozwój języka polskiego w piśmie, prof. S. Koziara powiedział:
Mechaniczne początkowo kalkowanie wzorca łacińskiego, nierzadkie sięganie po rejestry zgoła lokalnych odmianek polszczyzny dobrze widoczne jest jeszcze w średniowiecznych psałterzach. Radyklanie sytuacja zmienia się w XVI stuleciu, w dobie europejskiego otwarcia na idee humanizmu renesansowego, postulującego na równi zwrot ku dziedzictwu kultury i literatury Aten, jak i Jerozolimy. Od tej pory Biblia poczyna odsłaniać przed polszczyzną na równi głębie tajemnic duchowych, jak też szerokie przestrzenie literackie, bogactwo motywów i wielorakich dźwięków semickiej i helleńskiej mowy. Nie bez powodu stulecie to nosi miano „złotego wieku polskiej Biblii”. W całej rozciągłości przyjdzie podzielić tezę, że to właśnie za sprawą renesansowego otwarcia się na przestrzenie biblijnego słowa i przy współudziale czeszczyzny język polski wykształcił ponaddialektalny wzorzec literacki.
W dziejach polszczyzny i jej podłoża biblijnego daje się wyróżnić kilka faz rozwojowych. Pierwszy, bardzo długi i złożony okres można nazwać czasem narodzin, poszukiwania i dojrzewania jej biblijnego kodu. Dla katolików rozpoczynają go najstarsze, średniowieczne psałterze, zamyka zaś tekst Biblii w przekładzie ks. Jakuba Wujka w jej pełnym wydaniu w roku 1599. Dla protestantów będzie nim tekst Biblii gdańskiej z roku 1632. Wielowiekowe zaś trwanie tych dwóch przekładów Biblii w rodzimej przestrzeni religijnej należy postrzegać jako okres utrwalania i krzepnięcia stylowego wzorca polszczyzny biblijnej, który zwyczajowo określany bywa mianem polskiego stylu biblijnego.
Natomiast ocena owego wpływu w perspektywie żywotności motywów i żywości rozwoju języka, wybrzmiała następująco:
Wielowiekowe oddziaływanie Pisma Świętego na język polski sprawiło, iż niektóre formy i konstrukcje o biblijnej proweniencji przekroczyły granice ich macierzystych użyć religijnych, W efekcie wiele pierwotnych biblizmów zyskało swego rodzaju „wtórny żywot”, wykorzystujący mechanizmy żartobliwych gier językowych czy współczesnych „memowych” przekształceń, jak:Kto pod kim dołki kopie, ten będzie na topie; Na początku było słowo, a na końcu frazes; Nie samą solą tyje człowiek; Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię, a potem urząd skarbowy. Procesu tego nie sposób oderwać od tych tendencji współczesnej kultury i komunikacji publicznej, w których tzw. „wyrazistość przekazu” osiągana jest w drodze świadomego naruszania stylowego decorum, pomieszania elementów stylu wysokiego z niskim, sfery sacrum z profanum
Puentując wykładową tematykę prof. S. Koziara podsumował:
Niezależnie od różnorodnych dróg przenikania i form uobecnienia – tak kanonicznych, jak i wtórnych, dziedzictwo biblijne polszczyzny jawi się jako fundament kultury i tożsamości narodowej, ogniwo spajające dzieje języka polskiego od jego pierwocin po czasy najnowsze, trwały ślad naszej łączności z kulturą, religią oraz cywilizacją śródziemnomorską i judeochrześcijańską.
Spotkanie zakończyło się panelem dyskusyjnym prowadzonym przez prof. Kazimierza Sikorę i Franciszka Tereszkiewicza, w którym liczni uczestnicy dali wyraz swoim opiniom, a formułując pytania, łączyli je z wyrazami uznania dla wykładowcy. Ożywiony dyskurs na temat wątków przedstawionych w wykładzie potwierdził znaczenie wpływu języka Biblii na kształtowanie języka polskiego, rozwój wzorców retorycznych, ale przede wszystkim na formowanie podstaw religijności i mądrości płynących ze źródeł Słowa.
Naukowe spotkanie z prof. S. Koziarą przyniosło słuchaczom również miłą niespodziankę, którą była premierowa prezentacja książki jego autorstwa zatytułowanej Od Słowa do słowa. Szkice o języku, tradycji i historii, a wydanej jako X tom serii Bibliotheca Pigoniana. W recenzji tomu prof. Stanisław Ożóg napisał:
Autor dał w nim…. nienaganny wykład, zasadzający się na bogatym naukowym i równocześnie swoiście gawędziarskim stylu tej rozprawy powoduje lekkość odbioru i łatwość przyswajania treści. Publikacja ta wnosi też wielkie walory edukacyjne (aksjologiczne), przedstawia podstawowe wartości, uczy miłości do regionu, Polski, ojczystego języka i bogatej kultury polskiej opartej na uniwersalnych podstawach kultury judeochrześcijańskiej i śródziemnomorskiej.
Wracając pamięcią do wykładu, do jego merytorycznej wagi, a także uwzględniając konieczność ustawicznego wnoszenia ważnych wątków kulturowych zarówno do dyskursu naukowego, jak i do pogłębionej refleksji, nie tylko humanistycznej, i jej oddziaływania na tożsamość wspólnoty, należy spuentować cytatem z Horacego – Nil est in homine bona mente melius.
Franciszek Tereszkiewicz
PS Kolejny wykład w cyklu Kanon Polski autorstwa Profesora Mariusza Wołosa na temat Józef Piłsudski – ojciec niepodległości odbędzie się 20 maja br. o godz. 13.00
