Nakładem Wydawnictwa Naukowego PIGONIANUM ukazał się nr 9 rocznika „Studia Pigoniana”

Na okazały tom składa się tym razem siedem artykułów monograficznych oraz poprzedzony obszernym wstępem przekład literacki.

Rocznik otwiera studium biograficzne prof. dra hab. Grzegorza Przebindy – filologa, rusycysty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie, Autora ponad 400 publikacji, w tym 13 książek na temat kultury i historii Rosji i Ukrainy, redaktora naczelnego Wydawnictwa Naukowego PIGONIANUM, zatytułowane: Oblicza Natalii Gorbaniewskiej. Część 3: Spotkania z poezją polską – z Miłoszem w centrum. Obszerny artykuł stanowi trzeciączęść cyklu (zaplanowanego jako czteroczęściowy) poświęconego Natalii Gorbaniewskiej – działaczce na rzecz praw człowieka w breżniewowskim ZSRR, dziennikarce, poetce oraz tłumaczce literatury pięknej, w szczególności poezji i prozy polskiej. W tekście podjęto próbę opisu, analizy oraz częściowej oceny jej dokonań translatorskich w zakresie polskiej poezji, realizowanych od 1973 roku, jeszcze w warunkach radzieckich, aż do ostatnich miesięcy jej życia na emigracji w Paryżu w listopadzie 2013 roku. Jak dowodzi Autor, najważniejszym osiągnięciem translatorskim Gorbaniewskiej – nie tylko w obrębie recepcji literatury polskiej, lecz w całym jej dorobku przekładowym – było tłumaczenie i wydanie w 1982 roku w Stanach Zjednoczonych Traktatu poetyckiego Czesława Miłosza. Również jej ostatnie przekłady, opublikowane pośmiertnie w moskiewskim miesięczniku „Nowyj Mir” w grudniu 2013 roku, obejmowały utwory Miłosza – tym razem liryki z tomu Wiersze ostatnie. Twórczość autorki Traktatu poetyckiego zajmuje zatem centralne miejsce w działalności translatorskiej Gorbaniewskiej. Równocześnie istotną rolę w jej drodze tłumaczki odegrała poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, od której rozpoczęła ona swoją czterdziestoletnią, konsekwentnie rozwijaną pracę nad przekładem poezji polskiej. W ciągu dojrzałego życia, działając w Moskwie, Paryżu oraz częściowo w Nowym Jorku – m.in. przy wsparciu Josifa Brodskiego – przełożyła utwory niemal trzydziestu polskich poetów i poetek – wśród nich m.in. Czesława Miłosza, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Cypriana Kamila Norwida, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Kazimierza Wierzyńskiego, Wisławy Szymborskiej, Wiktora Woroszylskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza, Zbigniewa Herberta, Stanisława Barańczaka, Ryszarda Krynickiego, Jerzego Ficowskiego, Kazimierza Wierzyńskiego, Jacka Kaczmarskiego, Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego oraz Adama Zagajewskiego. Swoje przekłady poezji polskiej Natalia Gorbaniewska zebrała w antologii „I wtedy pokochałam te wiersze obce…” (2006), zawierającej zarówno autorskie tłumaczenia, jak i oryginalne wersje utworów, a także w fundamentalnym zbiorze Moj Miłosz (2012), obejmującym wiersze polskiego literackiego Noblisty w jej przekładach na język rosyjski. Powyższy artykuł może być traktowany nie tylko – jak w niniejszym ujęciu – jako fragment narracji biograficznej, lecz również jako wprowadzenie do systematycznego opisu i analizy twórczości lirycznej Natalii Gorbaniewskiej, co dotychczas stosunkowo rzadko podejmowano w badaniach literaturoznawczych, mimo jej niewątpliwej skali, oryginalności i znaczenia.

Dr hab. Piotr Łopatkiewicz, prof. Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie – historyk sztuki, specjalista w zakresie malarstwa średniowiecznego oraz drewnianej architektury sakralnej, ceniony w kraju znawca zabytków Krosna autor licznych monografii dotyczących kluczowych zespołów architektonicznych tego miasta, przygotował historyczno-artystyczne studium zatytułowane: Świętego Wojciecha czy Świętego Jerzego? O średniowiecznej fundacji drewnianego kościoła w Krośnie na wzgórzu za Wisłokiem. Dowodzi w nim, że drewniany kościół św. Jerzego i św. Wojciecha, który stanął w połowie XV wieku na terenie podkrośnieńskiej wsi Krościenko Niżne, był przez lata zabytkiem pozostającym na uboczu zainteresowań traktujących o przeszłości artystycznej miasta nad Wisłokiem. Celem artykułu było jednak przede wszystkim zwrócenie uwagi na okoliczności fundacji tej świątyni, która mogła być dokonana z polecenia rezydującej w Sanoku królowej Zofii Holszańskiej oraz pierwotne wezwanie świątyni, którą dedykowano św. Jerzemu. Ten niewielki drewniany kościół wzniesiony został w latach pięćdziesiątych XV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy najbliższego współpracownika królowej Mikołaja Pieniążka z Witowic, ówczesnego starosty sanockiego i właściciela wójtostwa w Krośnie. Świątynia została konsekrowana w roku 1460 przez biskupa przemyskiego Mikołaja Błażejowskiego. Kościół zachował do dziś cenne elementy swego dawnego wyposażenia, w tym relikty tablicowej nastawy ołtarza głównego z poł. XV wieku. Mimo gruntownej przebudowy zrealizowanej w połowie wieku XIX oraz przekształceń, które miały miejsce w roku 1903, kościół ten należy do najstarszych zabytków drewnianej architektury sakralnej na ziemiach polskich. Istotnym walorem artykułu stała się publikacja (po raz pierwszy) ważnego tekstu źródłowego jakim jest protokół wizytacji świątyni oraz jej zaplecza gospodarczego z roku 1745. To cenne źródło do dziejów sztuki dawnego Krosna zaopatrzone zostało w obszerny aparat naukowy, na który składają się liczne komentarze i objaśnienia autora.

Swoistym dopełnieniem rozważań Piotra Łopatkiewicza, poświęconym architekturze sakralnej dawnego Krosna stał się artykuł: Kult św. Jakuba Większego w Krośnie. Dawny kościół pw. św. Jakuba i św. Jana Ewangelisty na Przedmieściu Węgierskim (ok. 1510–1770), którego autorem jestmgr Roberto Pelayo Martinez Zabala – wykładowca w Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie, od lat skoncentrowany wokół kulturowego, historycznego i europejskiego wymiaru Camino de Santiago, będący członkiem Stowarzyszeniu „Przyjaciele Dróg św. Jakuba w Polsce”. Jak dowodzi Martinez Zabala początki tej nieistniejącej krośnieńskiej świątyni sięgają roku 1515 roku, kiedy to sufragan krakowski, biskup Jan Amicinus, w obecności – jak się wydaje – elitarnej grupy wiernych dokonał konsekracji nowo wzniesionego kościoła św. Jakuba Większego w Krośnie. Głównym celem artykułu stało się odtworzenie historii i wyglądu świątyni, wyróżniającej się unikatowymi w regionie cechami architektonicznymi oraz zbadanie charakteru i zasięgu kultu patrona pielgrzymów na terenie miasta, aż do likwidacji kościoła u schyłku XVIII wieku. Analizie poddano ponadto inskrypcję na dzwonie „Jakub”, odlanym w 1514 roku, prawdopodobnie na potrzeby kościoła św. Jakuba. Jej treść, stanowiąca wyjątkowy w kampanologii obszaru Małopolski przykład synkretyzmu religijnego, rzuca światło na specyfikę środowiska czcicieli św. Jakuba w okresie wyznaczającym cezurę między średniowieczem a epoką renesansu na południowo-wschodnich rubieżach kraju. Na użytek niniejszego badania autor posłużył się źródłami archiwalnymi dotyczącymi kościoła św. Jakuba Apostoła, opierając się w szczególności na aktach wizytacji kanonicznej przeprowadzonej w 1745 roku przez biskupa W. H. Sierakowskiego. Materiały te, analizowane przez pryzmat opracowań bibliograficznych oraz uzupełnione badaniami terenowymi, umożliwiły powiązanie kultu apostoła i jego materialnych śladów z innymi przejawami życia religijnego, kulturalnego i artystycznego regionu. Gwałtowny wzrost zainteresowania pielgrzymkami do Santiago de Compostela na przestrzeni ostatnich piętnastu lat zaowocował pojawieniem się licznych prac poświęconych kultowi jakubowemu w całej Europie, w tym również w Polsce i Krośnie.

Artykuł dra Tadeusza Łopatkiewicza z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie – etnografa i zabytkoznawcy, przede wszystkim zaś cenionego w kraju wyspianologa, zatytułowany: Rymanow-Zdroj jakim go widział Stanisław Wyspiański latem 1901 oraz 1903 roku, ma na celu przybliżenie czytelnikom początków funkcjonowania Zakładu Zdrojowego w Rymanowie oraz okoliczności i twórczych efektów dwukrotnych pobytów w nim Stanisława Wyspiańskiego – najwybitniejszego twórcy okresu Młodej Polski.

W lipcu 1901 roku lekarze krakowscy zaordynowali Stanisławowi Wyspiańskiemu uzdrowiskowe leczenie wodami jodowo-bromowymi w Rymanowie-Zdroju. Wraz z całą rodziną – ciężarną żoną i trojką dzieci – Artysta przybył koleją z Krakowa do stacji Rymanów. Następnie – powozem konnym – udał się do wynajętego mieszkania w domu dla gości, należącym do Mikołaja Śliwki, w północnej części Deszna, wsi graniczącej od południa z uzdrowiskiem. Wyspiańscy przebywali tu ponad miesiąc, do 24 sierpnia 1901. W roku 1903 zdrowie Artysty upomniało się o następne zabiegi. Lekarze ponownie skierowali Wyspiańskiego do Rymanowa, dokąd przyjechał tym razem sam i zatrzymał się w willi Leliwa, w samym centrum Zdroju. Pobyt uzdrowiskowy w roku 1903 przebiegał jednak zupełnie inaczej niż ten sprzed dwóch lat. Artyście dokuczała samotność, dotkliwe poczucie znudzenia spowodowane lekarskim zakazem wykonywania czegokolwiek poza zabiegami leczniczymi, ciążąca świadomość nieuchronności losu w obliczu postępów nieuleczalnej choroby, apatia i rezygnacja.

Artykuł Bartosza Piecha – magistra filologii polskiej, związanego z Uniwersytetem Jagiellońskim, którego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół problematyki postpańszczyźnianej i postchłopskiej – zatytułowany:Od zawstydzenia i resentymentu – do chłopskiej dumy. Literacki zapis doświadczenia awansu społecznego Stanisława Pigonia, stanowi część pracy magisterskiej pt. Auto-klaso-biografie – na tropach resentymentu, która zajęła drugie miejsce w konkursie na najlepszą pracę dyplomową na Wydziale Polonistyki UJ. Prezentowany tu tekst zawiera interpretację autobiograficznej twórczości Stanisława Pigonia w perspektywie teorii resentymentu – rozumianego przede wszystkim jako wynik chłopskiego wstydu oraz doświadczenia „gnębienia przez gnębionych”. Autor stawia w nim pytania o to, czy i jak, literatura może stać się przestrzenią: wspomnień o awansie społecznym, resentymentalnej zemsty, krytyki postpańszczyźnianych zależności, reprodukcji wstydu, a także – jaką rolę w procesie przemiany chłopskiego wstydu w chłopską dumę odgrywa dyskurs nacjonalistyczny oraz reprezentujące go, postawansowe autorytety pisarzy takich jak Charles Peguy i Maurice Barres. Jedną z ważniejszych tez tego studium jest stwierdzenie, że obecność resentymentu w badanych tekstach, nie dewaluuje ich poznawczych wartości oraz nie dyskredytuje słusznie wysuniętych, krytycznych wniosków, dotyczących dwudziestowiecznych zjawisk społecznych.

Artykuł Katarzyny Solińskiej – historyczki sztuki, muzeolożki, kuratorki i koordynatorki licznych projektów wystawienniczych i edukacyjnych w Muzeum Rzemiosła w Krośnie, zatytułowany: Ewolucja czy rewolucja? Alfred Jan Kołder i architektoniczna modernizacja Krosna w dwudziestoleciu międzywojennym, podejmuje problematykę przemian architektonicznych i urbanistycznych Krosna w okresie dwudziestolecia międzywojennego, które Autorka analizuje przez pryzmat działalności budowniczego miejskiego – Alfreda Jana Kołdera (1900–1945). Podstawę źródłową badań stanowiła inwentaryzacja obszernego, prywatnego archiwum twórcy. Pozwoliła ona na weryfikację dotychczasowych ustaleń i odrzucenie tezy o gwałtownej, modernistycznej rewolucji na rzecz płynnej ewolucji form (od historyzmu po zradykalizowaną awangardę). W tekście zestawiono wizje urbanistyczne Romana Felińskiego (koncepcja „miasta-ogrodu”) z autorską praktyką projektową Kołdera oraz ukazanym na zasadzie kontrastu, eklektycznym i zachowawczym podejściem Stanisława Kostki Bergmana. Analiza spuścizny Kołdera dowodzi również wyraźnej dwutorowości jego warsztatu, w którym inżynieryjny rygor nierozerwalnie przenikał się z autonomiczną, artystyczną twórczością rysunkową.

Głównym celem artykułu dra hab. Aleksandra Wawrzyńczaka, prof. UJ, zatytułowanego: Kultura i wojna – między śmiercią a nadzieją. Rozważania nad książką Grzegorza Przebindy Umarli są szczęśliwi? Dziennik trzeciego roku wojny, stało się omówienie najnowszej publikacji prof. Grzegorza Przebindy, zawierającej intelektualną refleksję nad wydarzeniami wojny rosyjsko-ukraińskiej w okresie od marca 2024 roku do końca lutego 2025, które Autor Dziennika rozszerzył o refleksje związane z wydarzeniami wiosny 2025 roku, opisując dramatyczny przebieg szczytu Trump – Zełenski z 28 lutego 2025 roku. Podobnie, jak w przypadku poprzedniego dziennika: Ostatnia wojna Putina. Rozprawa filologa z Rosją, wydarzenia wojenne służą za pretekst do intelektualnej refleksji na kulturą rosyjską. Jak podkreśla Wawrzyńczak, w nowej książce autor koncentruje się przede wszystkim na refleksji poświęconej wybitnym przedstawicielom literatury rosyjskiej, których twórczość była przedmiotem jego badań w czasie ponad czterdziestoletniej pracy naukowej – Aleksandra Sołżenicyna, Michaiła Bułhakowa, Josifa Brodskiego i innych twórców. Główną ideą omawianej w artykule książki jest przekonanie, że w obliczu tragicznej wojny błędem jest postulat „cancel culture” wysuwany wobec kultury rosyjskiej. Znacznie bardziej produktywną alternatywą jest ponowne krytyczne i uwzględniające bieżącą sytuację geopolityczną jej odczytanie.

Rocznik zamyka przekład literacki autobiograficznego opowiadania Vladimira Nabokova Poczucie krzywdy, którego na potrzeby czasopisma dokonała dr Leokadia Styrcz-Przebinda, slawistka i polonistka, która w latach 2005–2022 wykładała w naszej Uczelni w Krośnie, gdzie m.in. opublikowała kilka artykułów o Nabokowie jako tłumaczu i pisarzu bilingwiście oraz stała się współautorką – obok syna Igora Przebindy i męża Grzegorza Przebindy – nowego przekładu Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa (kilka wydań w latach 2016–2025). Nadto w serii Bibliotheca Pigoniana Wydawnictwa Pigonianum, działającego w Karpackiej Państwowej Uczelni w Krośnie, ukazała się w roku 2022, jako tom VI, monografia dr Leokadii Styrcz-Przebindy Koncepty lingwokulturowe a przekład. Nabokov i inni. Są w niej zebrane prace, które powstawały równolegle z jej wieloletnią działalnością w Karpackiej Państwowej Uczelni (wcześniej PWSZ im. Stanisława Pigonia).

Obecny przekład utworu Nabokova poprzedzony został odrębnym wstępem zatytułowanym Od tłumaczki, w którym Autorka dowodzi, iż wczesne opowiadanie Vladimira Nabokova Обида (czyli Poczucie krzywdy) pochodzi z lat jego pobytu na emigracji w Berlinie (1922–1937). Pisarz znajdował się wówczas pod silnym wpływem Iwana Bunina (laureata literackiej Nagrody Nobla z 1933 roku). Widać to zarówno w jego poezji, jak i prozie, od czego w późniejszym czasie zdecydowanie się odcinał. Nabokov, pragnąc stać się pisarzem uniwersalnym, światowym, w późniejszej swej twórczości przeszedł na język angielski. Jednak w okresie berlińskim pozwalał sobie na jawne wyrażanie tęsknoty za opuszczoną na zawsze ojczyzną oraz wspomnienia o latach dzieciństwa spędzonego w majątku na wsi, który staje się też miejscem akcji autobiograficznego opowiadania Poczucie krzywdy.

Omówienie tomu przygotował:

dr hab. Piotr Łopatkiewicz, prof. PANS
zastępca redaktora naczelnego rocznika „Studia Pigoniana”
ISSN 2657-3261
ISBN 978-83-68799-04-0

Komitet Redakcyjny Rocznika „Studia Pigoniana”
PROF. DR HAB. GRZEGORZ PRZEBINDA – redaktor naczelny
DR HAB. PIOTR ŁOPATKIEWICZ – zastępca redaktora naczelnego
DR TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ – sekretarz redakcji
DR LEOKADIA STYRCZ-PRZEBINDA
DR JOANNA ZIOBRO
MGR FRANCISZEK TERESZKIEWICZ

Redakcja językowa i techniczna
DR TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ

Opieka językowa angielska
DR JOANNA ZIOBRO

Recenzenci tomu
PROF. DR HAB. PIOTR FAST
PROF. DR HAB. FRANCISZEK LEŚNIAK
DR HAB. ANDRZEJ LASKOWSKI
DR HAB. MACIEJ MALINOWSKI
DR HAB. ALEKSANDER WAWRZYŃCZAK

Adres redakcji
„Studia Pigoniana”
Rocznik Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie
Wydawnictwo Naukowe PIGONIANUM
Rynek 1, 38-400 Krosno

Numery Rocznika „Studia Pigoniania” dostępne są w renomowanych bazach indeksacyjnych i repozytoriach publikacji naukowych: