W pierwszych dniach czerwca 2026 roku ukazał się najnowszy, jedenasty tom serii Bibliotheca Pigoniana, poświęcony początkom uzdrowiska w Rymanowie-Zdroju, a przy tym kulisom dwukrotnego pobytu Stanisława Wyspiańskiego na leczeniu w rymanowskim Zakładzie Kąpielowym w lecie 1901 oraz 1903 roku. To już druga książka wydana w tej serii przez dra Tadeusza Łopatkiewicza, po opublikowanym przed cztery laty tomie VII – Najwcześniejsze relacje konserwatorskie o zabytkach Krosna i powiatu oraz ich autor Ludwik Mieczysław Lubicz Potocki (1810-1878), Bibliotheca Pigoniana, t. 7, Krosno 2022, ss. 385, ISBN 978-83-64457-72-2.
Początki rymanowskiego uzdrowiska odnoszą się do 16 sierpnia 1876 roku, kiedy to Stanisław hr. Potocki, właściciel miejscowych dóbr, odkrył źródliska wód mineralnych w dolinie potoku Taba. Kilkakrotnie dokonywane analizy chemiczne tych źródeł potwierdziły, że wody rymanowskie są bardzo podobne składem do tych eksploatowanych od ćwierćwiecza w Iwoniczu-Zdroju, stanowią zatem doskonały punkt wyjścia do organizacji na południe od miasteczka Rymanów bliźniaczego ośrodka balneologicznego. Już w pięć lat później usilne starania Potockich uwieńczyła formalna koncesja ck Namiestnictwa we Lwowie, zezwalająca na utworzenie oraz funkcjonowanie rymanowskiego Zakładu Zdrojowo-Kąpielowego. Od początku jego działalności kuracjusze przybywający do Rymanowa korzystać mogli z kąpieli w pobudowanych wkrótce Łazienkach, ponadto trzy różne wody mineralne – o nazwach Tytus, Celestyna oraz Klaudia – wykorzystywano do picia, a także produkcji soli jodowo-bromowych.
W kolejnych latach pusta do tej pory dolina rzeki Taba, przy ujściu do niej Czarnego Potoku, poczęła zapełniać się drewnianymi willami dla kuracjuszy oraz niezbędnymi budynkami użyteczności publicznej, służącymi sezonowemu funkcjonowaniu uzdrowiska. Pomyślny zbieg okoliczności stanowiło też ukończenie w roku 1884 budowy linii kolejowej Stróże-Zagórz, przebiegającej na północ od Rymanowa, której stacja o tej samej nazwie niezwykle ułatwiała dojazd do Zdroju, nawet z bardzo odległych miejscowości galicyjskich. Rosnąca z roku na rok frekwencja kuracjuszy przekroczyła na przełomie XIX i XX wieku liczbę 2300 osób, leczących się wodami rymanowskimi w trakcie sezonu kąpielowego trwającego od maja do września.
W lipcu 1901 roku lekarze krakowscy zaordynowali Stanisławowi Wyspiańskiemu uzdrowiskowe leczenie wodami jodowo-bromowymi w Rymanowie-Zdroju. Wraz z całą rodziną – ciężarną żoną i trójką dzieci – Artysta przybył koleją z Krakowa do stacji Rymanów. Następnie – powozem konnym – udał się do wynajętego mieszkania w domu dla gości, należącym do Mikołaja Śliwki, w północnej części Deszna, wsi graniczącej od południa z uzdrowiskiem. Wyspiańscy przebywali tu ponad miesiąc, do 24 sierpnia 1901. Artysta odbywał codzienne kąpiele mineralne w Łazienkach, pił wodę Tytus, dręczyła go jednak świadomość marnowania czasu, czego ani nie lubił, ani do czego nie nawykł. O tym, co robił, o czym myślał i co planował, zaświadczają dzisiaj zachowane listy, które Wyspiański wysyłał z Rymanowa do swych krakowskich znajomych. Wiemy zatem, że rozmyślał nad inscenizacją mickiewiczowskich „Dziadów”, że mając ze sobą egzemplarz „Legendy” podjął w Rymanowie-Zdroju śmiałą decyzję o gruntownej przeróbce tego dramatu, że pracował nad korektą składu drukarskiego drugiego wydania sztuki „Legion. Scen dwanaście”. W dniu wyjazdu do Krakowa, uproszony przez kuracjuszkę, wpisał jej się jeszcze do sztambucha znanym dziś wierszem „Hej, las rymanowski za mgłą…”.
Nie ma pewności na ile kuracja w roku 1901 okazała się korzystna dla zdrowia Wyspiańskiego, dość że w roku następnym lekarze nie musieli wysyłać go na żadne kuracje uzdrowiskowe, a on sam znalazł nawet siły aby – wyjechawszy do Zakopanego – odbywać forsowne wycieczki po Tatrach. Ale już w roku 1903 zdrowie Artysty upomniało się o następne zabiegi. Lekarze ponownie skierowali Wyspiańskiego do Rymanowa, dokąd przyjechał tym razem sam i zatrzymał się w willi Leliwa, w samym centrum Zdroju. Pobyt uzdrowiskowy w roku 1903 przebiegał jednak zupełnie inaczej niż ten sprzed dwóch lat. Artyście dokuczała samotność, dotkliwe poczucie znudzenia spowodowane lekarskim zakazem wykonywania czegokolwiek poza zabiegami leczniczymi, ciążąca świadomość nieuchronności losu w obliczu postępów nieuleczalnej choroby, apatia i rezygnacja. Skutkiem oraz ilustracją jego stanu psychicznego są dwa, napisane w Rymanowie-Zdroju wiersze: „Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić” oraz „Niech nikt nad grobem mi nie płacze”. Mimo to, mimo lekarskich zakazów, Wyspiański w trakcie tej drugiej rymanowskiej kuracji intensywnie pracował nad nowym dramatem „Achilleis. Sceny dramatyczne”, którego rozpoczęty rękopis zabrał ze sobą wyjeżdżając z Krakowa. W korespondencji, którą Artysta wysyłał z Rymanowa do krakowskich znajomych w lecie 1903 roku, mamy o tym wiele szczegółowych wzmianek. Dwa lata później Wyspiański napisze nawet o swej pracy nad „Achilleisem” wprost: Skamander jest w Rymanowie i mowa to tamtego strumienia.
W drugiej połowie lipca 1903 roku przepisana kuracja uzdrowiskowa została nieoczekiwanie przerwana przez Artystę, bo odbywane kąpiele mineralne osłabiały go bardzo. Nie wiemy tym samym, czy później kuracja została podjęta na nowo, czy też Wyspiański powrócił zniechęcony do Krakowa, bo brak jest jakichkolwiek źródeł, pozwalających rozstrzygnąć dziś tę kwestię. I choć Artysta nigdy już do rymanowskiego Zdroju nie przyjechał, uzdrowisko to – z racji powstałych tu wierszy i dramatów – stało się jednym z bardziej znaczących miejscowości w biografii i twórczości Stanisława Wyspiańskiego.
Nowa książka Wydawnictwa Naukowego PIGONIANUM Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie spotkała się z bardzo chwalebną recenzją wydawniczą prof. dra hab. Franciszka Leśniaka, który pisze w niej m.in.:
Doktor Tadeusz Łopatkiewicz potwierdził w niniejszej książce najlepsze cechy swego pisarstwa naukowego – merytoryczną rzetelność, znakomity warsztat naukowy, wysoki stopień wyzyskania źródeł, a także dbałość o stronę stylistyczną tekstu.
[…] Walorem książki jest wartka narracja, zyskująca literacko przez zabieg przeplatania informacji źródłowych komentarzami odautorskimi. Rymanowską codzienność Artysty ilustruje Łopatkiewicz analizując jego zachowane listy wysyłane ze Zdroju, adresowane do krakowskich przyjaciół. W korespondencji Wyspiańskiego pojawiają się zapomniane już nieco sylwetki Adama Chmiela, prof. Juliana Nowaka, Stanisława Witkiewicza, Janiny Stankiewiczowej, ks. Konstantego Czajkowskiego, Leona Stępowskiego, Adama Grzymały-Siedleckiego czy też Mieczysława Orłowicza i zdrojowych lekarzy: Jana Regieca i Eugeniusza Wajgla.
Bibliografia książki jest imponująca, odnoszę nawet wrażenie, że nic, co łączyło się z tematem, nie umknęło uwadze Autora. Osiemnaście listów Wyspiańskiego i inne materiały źródłowe w Aneksie opublikowane zostały wzorowo pod względem opisu źródłoznawczego. Także w tej książce Autor ujawnia temperament badacza znakomicie oswojonego z wymową materiału źródłowego, dzięki czemu prezentuje ona wiedzę konkretną i wszechstronnie udokumentowaną. Szczególną wartość niosą rymanowskie listy Wyspiańskiego, po raz pierwszy opublikowane tu w formie skanów. Tekst został przygotowany starannie od strony formalnej i jest doskonały w swej stylistyce. Jest to wykład konkretny i jasny, ujęty dynamicznie, w wielu miejscach porywający świeżością i twórczą pasją jego Autora. Słowem, jest to opracowanie wzorowe pod względem warsztatowym.
Książka Tadeusza Łopatkiewicza jawi się jako istotny przyczynek w badaniach nad biografią Stanisława Wyspiańskiego. Zainteresuje z pewnością literaturoznawców i historyków sztuki, a także miłośników twórczości Artysty. Postrzegam ją jako dzieło odkrywcze, rzetelne, przemyślane i ze wszech miar interesujące.
Spis treści tomu:
Słowo od autora
Rymanowski Zakład Zdrojowo-Kąpielowy w pierwszych dziesięcioleciach funkcjonowania
Pobyt Stanisława Wyspiańskiego w Rymanowie-Zdroju latem 1901 roku
Pobyt Stanisława Wyspiańskiego w Rymanowie-Zdroju latem 1903 roku
Zakończenie
Aneks źródłowy
Korespondencja Stanisława Wyspiańskiego z Rymanowa-Zdroju w roku 1901
Korespondencja Stanisława Wyspiańskiego z Rymanowa-Zdroju w roku 1903
Varia związane z pobytami Stanisława Wyspiańskiego w Rymanowie-Zdroju
Rymanowska korespondencja S. Wyspiańskiego wobec realiów i konwenansów epoki
Bibliografia
Źródła archiwalne
Literatura przedmiotu
Indeks geograficzny
Indeks nazw i nazwisk
Streszczenie
Abstract
Publikacje Tadeusza Łopatkiewicza poświęcone Stanisławowi Wyspiańskiemu
Redaktor serii Bibliotheca Pigoniana: prof. dr hab. Grzegorz Przebinda
Omówienie książki: prof. dr hab. Franciszek Leśniak, dr Tadeusz Łopatkiewicz
Grafika: dr Tadeusz Łopatkiewicz